Lần này tôi ra biển không phải vì thiếu. Mà vì tôi đã có — và vẫn thấy trống.
Đã lâu rồi tôi không gặp chú. Qua mấy mùa gió, con thuyền của tôi thôi chao đảo. Đơn về đều, tiền vào ổn, người ngoài nhìn vào chắc nghĩ tôi “được” rồi. Vậy mà có một đêm, giữa lúc yên nhất, tôi ngồi dậy với một câu hỏi lạ lùng trong ngực: được hết rồi, giờ để làm gì?
Để tôi kể lại từ đầu.
Cái trống của người đã đủ
Cái trống này, nói ra mới lạ, còn khó gọi tên hơn cả cái thiếu ngày xưa.
Hồi trước tôi khổ vì không có. Giờ tôi có rồi — mà tôi vẫn dậy lúc ba giờ sáng, nằm nhìn trần nhà. Tôi đạt hết mấy con số tôi từng đặt. Tôi tick hết mấy cái mục tiêu tôi từng dán lên tường. Rồi sao nữa? Tôi đặt mục tiêu mới, to hơn, xa hơn. Đạt xong lại trống. Như thể tôi cứ chèo miết, khoang cá đầy dần, mà không biết mình đang chèo về đâu.
Tôi bắt được nhiều cá thật. Nhưng lần đầu tiên tôi tự hỏi: rồi tôi đang đi về bờ nào?
Đêm đó tôi lại đi chân trần trên cát, tìm đốm đèn bão cũ.
Chú vẫn ở đó, già hơn một chút
Chú ngồi đó, tóc bạc thêm, tay vẫn vá lưới như chưa từng có mấy mùa gió đi qua. Chú nhìn tôi, khẽ cười — cái cười của người nhận ra đứa nhỏ ngày xưa nay đã khác.
“Con lần này khoang đầy rồi,” chú nói, mắt vẫn dõi ra khơi. “Chú nhìn là biết. Mà sao con còn ra đây? Đầy khoang mà bụng vẫn trống hả con?”
Tôi ngồi xuống cạnh chú, không giấu được. “Dạ. Con được mấy thứ con muốn rồi chú. Mà con không thấy vui như con tưởng. Con không hiểu con còn thiếu cái gì nữa.”
Tôi kể chú nghe cái trống của mình
“Con cứ đặt mục tiêu, đạt được, rồi lại thấy hụt,” tôi nói. “Đạt xong cái này con lại chạy theo cái khác, mà không cái nào làm con thấy đủ. Con giống người chèo hoài mà không biết mình chèo về đâu. Khoang đầy mà con vẫn lạc, chú ơi.”
Chú ngừng tay vá lưới. Lần này chú im lâu hơn mọi lần.
“Con vừa nói đúng cái chữ rồi đó,” chú nói khẽ. “Lạc. Đầy khoang mà lạc. Chú từng y như con.”
Chuyện ngọn hải đăng
“Có một đêm chú nhớ cả đời,” chú kể, giọng trầm hẳn. “Đêm đó chú trúng luồng cá lớn, khoang đầy ắp, chú mừng quýnh, mải kéo lưới tới khuya. Tới hồi ngẩng lên thì sương mù kéo tới dày đặc. Bốn bề một màu, không thấy đâu là bờ, đâu là khơi. Chú có cả một khoang cá — mà chú không biết đường về nhà.”
Chú vốc một nắm cát, thả cho gió cuốn đi.
“Chú chèo đại. Chèo tới đâu cũng thấy sương. Chú bắt đầu sợ. Đầy khoang để làm gì, khi mình không về được tới bờ? Cá đầy mà chết giữa biển thì cá đó nuôi ai? Chú chèo trong hoảng loạn, tưởng đêm đó là hết.”
Chú ngẩng lên, chỉ tay về phía mũi đất xa, nơi có một chấm sáng nhỏ đứng im trong đêm.
“Rồi chú thấy nó. Ngọn đèn biển trên mũi đất. Nó không ra khơi. Nó không bắt con cá nào. Cả đời nó chỉ đứng một chỗ mà sáng. Vậy mà chính cái đứng-yên-mà-sáng đó dẫn chú về. Đêm đó chú hiểu: Bắt được bao nhiêu cá không quan trọng bằng biết mình về đâu. Đầy khoang mà không có đèn thì cũng lạc. Cái đèn mới là cái đưa mình về, không phải khoang cá.“
Điều vỡ ra trong tôi
Tôi ngồi lặng, nhìn cái chấm sáng xa xa.
Bao năm nay tôi lo bắt cá cho đầy khoang — doanh số, con số, mục tiêu. Tôi giỏi bắt cá. Nhưng tôi chưa từng dừng lại hỏi: cái đèn của mình đâu? Cái gì soi đường cho tôi biết mình đang chèo về bờ nào? Tôi không có đèn. Nên đầy khoang cỡ nào tôi cũng thấy lạc, cũng thấy trống. Tôi đâu có thiếu cá. Tôi thiếu một ngọn đèn.
Và tôi chợt hiểu vì sao đạt mục tiêu xong lại trống: vì mục tiêu là con cá, không phải ngọn đèn. Cá thì bắt xong là hết. Đèn thì soi cả đời.
Chú không dạy tôi. Chú chỉ chỉ về phía ngọn đèn.
“Vậy con đi tìm cái đèn của con kiểu gì hả chú?” tôi hỏi, khẽ.
Chú quay ra biển, tay lại vá lưới.
“Chú không rành việc của con. Chú chỉ rành biển với đèn. Mà người đi biển lâu năm hiểu ba điều về cái đèn.
Một, đầy khoang không phải là tới bờ. Con đừng lẫn cái ‘được nhiều’ với cái ‘tới nơi’. Được nhiều mà không biết về đâu thì vẫn là lạc. — Con ngồi lại hỏi cho ra: rốt cuộc mình làm hết mấy chuyện này là để về tới cái gì? Cái đó mới là đèn.
Hai, đèn đứng yên mà soi xa. Con thấy ngọn đèn có chạy theo thuyền nào đâu. Nó đứng vững một chỗ, sống cho sáng, rồi thuyền tự nhìn nó mà tìm đường. — Con không cần chạy theo ai để thấy mình có giá trị. Con sống cho ra cái con tin, người ta tự nhìn con.
Ba, chia ánh sáng thì đèn không vơi. Cá chia ra thì hết. Ánh đèn soi cho trăm chiếc thuyền cùng lúc mà có cạn đâu. — Tới lúc con đem cái con biết, cái con sáng, soi đường cho người khác — con sẽ hết trống. Cá làm đầy khoang. Chỉ có cho đi ánh sáng mới làm đầy lòng.”
Ba điều. Sáng như cái chấm đèn ngoài mũi đất. Mà tôi thấy trong ngực mình, cái trống rỗng bấy lâu bắt đầu có một đốm sáng.
Chú đẩy xuồng ra
Trời hửng. Chú cuộn tấm lưới, đặt xuống xuồng, rồi lặng lẽ đẩy mũi xuồng ra mép nước.
“Chú ơi—” tôi định hỏi thêm.
Nhưng mái chèo đã khỏa xuống, một nhịp, hai nhịp. Chiếc xuồng trôi vào lớp sương mỏng. Tôi chớp mắt. Chỉ còn vệt nước loang, và giọng chú vọng lại, mỏng như hơi gió:
“Con bắt bao nhiêu cá rồi cũng hết một đời con ơi. Nhưng cái đèn con thắp, nó còn soi đường cho người ta về — cả khi con không còn ngoài khơi nữa. Con lo bắt cá đủ rồi. Giờ con lo thắp đèn đi.”
Tôi ngồi lại trên bãi, nhìn chấm sáng nhỏ ngoài mũi đất vẫn đứng đó, lặng lẽ soi.
Sáng đó tôi không mở bảng doanh số. Tôi lấy giấy ra, nhưng không viết mục tiêu mới. Tôi viết một câu hỏi khác, câu tôi né suốt bao năm: rốt cuộc mình muốn làm ngọn đèn cho ai? Tôi chưa có câu trả lời liền. Nhưng lần đầu tiên sau rất lâu, cái trống trong tôi không còn là một khoảng đen — mà là một khoảng trời đang chờ mình thắp đèn.
Lưu ý: Bài viết chia sẻ trải nghiệm và góc nhìn cá nhân, mang tính tham khảo. Những hình ảnh về biển, khoang cá, ngọn hải đăng chỉ là ẩn dụ cho tư duy sống và kinh doanh, không phải lời khuyên y tế hay tài chính.
Về tác giả: Tôi là Phạm Bích Tiền — sinh ra trong một gia đình nghề biển ở Cà Mau. “Người Đánh Cá Đêm” là nhân vật tôi dựng nên từ chính ký ức tuổi thơ bên sóng nước, để kể lại những bài học tôi học được sau hơn 15 năm kinh doanh và cả những lần vấp ngã. Tôi viết như một người đang học sống chậm lại và làm nghề tử tế hơn mỗi ngày.
Bài mở đầu Mùa 2 của loạt “Người Đánh Cá Đêm”.
Đọc lại Mùa 1:
Người đánh cá đêm – Tập 1 : Cá theo con nước, không theo lòng nóng
Người đánh cá đêm – Tập 2 : Càng cần bán, càng không ai mua
Người đánh cá đêm – Tập 3 : Không ai giàu sau một đêm
Người đánh cá đêm – Tập 4 : Sóng to đến mấy, vẫn cần một cái neo