Có những đêm, không phải mình đi tìm biển. Mà biển ập tới tìm mình.
Ba đêm trước, tôi ra biển vì bế tắc, vì thiếu, vì sốt ruột. Đêm nay khác. Đêm nay tôi ra biển vì vừa bị một cú giáng, cái cú mà khi nó tới, mình thấy như cả con thuyền mình gầy dựng bấy lâu sắp lật úp.
Để tôi kể chị nghe.
Cơn bão ập tới lúc tôi vừa yên
Mọi thứ đang tốt lên thật. Tôi làm đều, đất đã bắt đầu bồi, khách đã bắt đầu về. Tôi tưởng qua rồi cái đoạn chật vật.
Rồi một buổi sáng, mọi thứ đổ. Một khoản tôi trông cậy bị hụt. Một người tôi tin làm tôi hụt hẫng. Và như thể vũ trụ hùa vào, mấy chuyện xui rủi ập tới cùng lúc, dồn tôi vào chân tường. Chỉ trong mấy ngày, cái con thuyền tôi vá víu bao lâu bỗng chao nghiêng, nước tràn vào mạn.
Tôi không còn sốt ruột nữa. Tôi sợ. Cái sợ của người thấy công sức bao năm có thể trôi ra biển trong một con sóng. Ba giờ sáng, tôi lảo đảo đi tìm đốm đèn bão — lần này không phải để hỏi, mà chỉ để có ai đó ngồi cạnh.
Chú ngồi đó, giữa gió lớn
Đêm nay biển động. Gió tạt cát vào mặt. Vậy mà chú vẫn ngồi đó, bên chiếc xuồng, chỉ khác là chú không vá lưới. Chú đang kiểm lại một sợi dây thừng to, lần từng đoạn bằng bàn tay chai sần.
“Đêm nay con không mang sóng trong bụng,” chú nói, mắt nhìn ra biển đang gầm. “Con mang cả cơn bão. Ngồi xuống đây.”
Tôi ngồi xuống, mà người còn run.
Tôi kể chú nghe cơn bão của mình
“Con tưởng con qua rồi chú ơi,” tôi nói, giọng vỡ. “Con làm đúng, con kiên nhẫn, mọi thứ đang lên. Rồi tự nhiên đổ hết. Con thấy như bao nhiêu công của con sắp trôi ra biển. Con không biết con còn trụ được không nữa.”
Chú không an ủi. Chú chỉ đưa sợi dây thừng trên tay lên, cho tôi thấy đầu dây buộc vào một cục sắt nặng.
“Con biết cái này là cái gì không? Cái neo. Đêm bão như đêm nay, chú hỏi con — cái gì giữ cho con thuyền khỏi bị cuốn đi? Buồm hả? Bão nó xé buồm. Mái chèo hả? Sóng nó bẻ chèo. Không phải mấy cái đó đâu con.”
Chuyện cái neo
“Hồi trẻ chú suýt chết một đêm bão,” chú kể, giọng trầm hẳn xuống dưới tiếng gió. “Chú ham, ra khơi xa, gặp bão. Sóng dựng đứng như vách núi. Chú cuống, chú chèo, chú kéo buồm, chú làm đủ trò để thoát. Càng làm thuyền càng chao, càng gần lật.”
Chú siết sợi dây trong tay.
“Có ông già đi cùng, ổng gạt tay chú ra. Ổng không cho chú chèo nữa. Ổng thả neo. Cái cục sắt đó chìm xuống, bám vào đáy. Rồi ổng biểu chú: ‘Ngồi im. Đừng đánh với bão. Để cái neo giữ mình.’ Con biết sao không? Thuyền vẫn chồm, vẫn lắc, sóng vẫn dập lên đầu. Nhưng nó không bị cuốn đi. Cái neo dưới đáy giữ nó lại. Sáng ra, bão tan, thuyền chú còn nguyên ở đó.”
Chú quay sang tôi, mắt an nhiên giữa cơn gió.
“Từ bữa đó chú hiểu. Cái buồm để đi lúc trời yên. Cái neo để trụ lúc trời động. Người ta chết đuối không phải vì sóng lớn — mà vì không có cái neo, nên bị cuốn đi.“
Điều vỡ ra trong tôi
Tôi ngồi lặng giữa tiếng gió.
Mấy ngày qua tôi làm y hệt chú hồi trẻ. Bão vừa tới là tôi cuống lên chèo, kéo, vùng vẫy, quyết định trong hoảng loạn — và mỗi cái vùng vẫy đó làm con thuyền tôi càng chao. Tôi lo giữ cái buồm, cái đơn hàng, cái con số — mà quên mất mình có neo hay không.
Rồi tôi tự hỏi: cái neo của tôi là gì? Là sức khỏe tôi còn đây. Là mấy người thương tôi vẫn ngồi chờ tôi về nhà. Là cái lẽ mà ngày xưa tôi bắt đầu làm nghề này. Mấy thứ đó — bão có lấy được đâu. Vậy mà mấy ngày qua tôi quên khuấy chúng, chỉ ngồi khóc mấy thứ bão đang cuốn đi.
Chú không dạy tôi. Chú chỉ đưa tôi sợi dây neo.
“Vậy con phải làm sao hả chú?” tôi hỏi, khẽ.
Chú nhìn ra biển đang gầm, tay lần sợi dây.
“Chú không rành việc của con. Chú chỉ rành bão với neo. Mà qua bão, người đi biển nhớ ba điều.
Một, biết đâu là cái neo của mình — trước khi cần tới nó. Cái neo là thứ không đổi khi mọi thứ đổi: sức con, người thương con, cái lẽ con sống. Bão tới mới đi tìm neo thì trễ rồi. — Lúc yên, con phải biết rõ cái gì là cái con sẽ không bao giờ đánh đổi. Đó là neo của con.
Hai, thả neo là ngồi im, không phải bỏ cuộc. Nhiều người tưởng ngừng vùng vẫy là buông xuôi. Không. Thả neo là chọn không đánh nhau với bão, để dành sức, giữ mình còn nguyên tới sáng. — Lúc rối nhất, có khi việc khôn nhất là ngừng quyết định lớn, giữ mình cho tỉnh, chờ trời sáng rồi tính.
Ba, neo để trụ, rồi còn nhổ lên đi tiếp. Neo không phải để con đứng mãi một chỗ. Bão tan thì nhổ neo, kéo buồm, đi tiếp. Đừng vì một đêm bão mà neo mình lại đó cả đời, sợ không dám ra khơi nữa. — Giữ vững khác với đứng yên. Con trụ được cơn này, là để đi tiếp, không phải để dừng.”
Ba điều. Chắc như cục sắt dưới đáy. Mà tôi thấy hai chân mình, lần đầu sau mấy ngày, đứng lại được trên đất.
Chú đẩy xuồng ra
Gió bắt đầu ngớt. Trời tang tảng sáng. Chú cuộn sợi dây neo, đặt gọn xuống xuồng, rồi lặng lẽ đẩy mũi xuồng ra mép nước — ngay cả trong đêm động, chú vẫn ra khơi.
“Chú ơi—” tôi với theo.
Nhưng mái chèo đã khỏa xuống, một nhịp, hai nhịp, vững vàng giữa sóng. Chiếc xuồng trôi vào màn mưa bụi cuối cơn. Tôi chớp mắt. Chỉ còn vệt nước loang, và giọng chú vọng lại, mỏng mà chắc:
“Sóng có dập thuyền, nhưng sóng không kéo nổi cái neo đâu con. Con giữ cho chắc cái neo của con — sức con, người thương con, cái lẽ con sống. Bão nào rồi cũng tan. Miễn tới sáng, thuyền con còn ở đó.”
Tôi ngồi lại trên bãi, nghe cơn bão trong người mình lặng dần theo gió.
Sáng đó tôi không đưa ra quyết định lớn nào hết. Tôi không vùng vẫy nữa. Tôi gọi về nhà, nghe giọng người thương. Tôi ăn một bữa, ngủ một giấc. Tôi ngồi ghi lại đâu là cái neo của mình, để lần bão sau đỡ phải đi tìm trong hoảng loạn. Cái khoản tôi mất, cái người làm tôi đau — tôi để đó, chờ trời sáng hẳn rồi tính. Vì tôi biết rồi: thuyền tôi còn đây. Cái neo giữ được nó.
Lưu ý: Bài viết chia sẻ trải nghiệm và góc nhìn cá nhân, mang tính tham khảo. Những hình ảnh về biển, bão, cái neo chỉ là ẩn dụ cho tư duy sống và kinh doanh, không phải lời khuyên y tế, tài chính hay tâm lý chuyên môn. Nếu bạn đang trải qua khủng hoảng nặng nề, hãy tìm tới người thân hoặc chuyên gia phù hợp.
Về tác giả: Tôi là Phạm Bích Tiền — sinh ra trong một gia đình nghề biển ở Cà Mau. “Người Đánh Cá Đêm” là nhân vật tôi dựng nên từ chính ký ức tuổi thơ bên sóng nước, để kể lại những bài học tôi học được sau hơn 15 năm kinh doanh và cả những lần vấp ngã. Tôi viết như một người đang học sống chậm lại và làm nghề tử tế hơn mỗi ngày.
Bài thứ tư trong loạt “Người Đánh Cá Đêm”.
Đọc lại: Người đánh cá đêm 01 (Cá theo con nước) · Người đánh cá đêm 02 (Càng cần bán, càng không ai mua) · Người đánh cá đêm 03 (Không ai giàu sau một đêm)